गल्याङ- परम्परागत रूपमा उखुखेती गर्दै आएका स्याङ्जाको कालीगण्डकी गाउँपालिका-५ लुङ्सिङका किसान प्रविधिको प्रयोग गर्न पाउँदा उत्साहित भएका छन्। गोरु नारेर उखु पेल्दै आएका यहाँका किसानलाई गाउँपालिकाले अनुदानमा उखु पेल्ने मेसिन दिएपछि किसानले सहज महसुस गरेका छन्।

परम्परागत शैलीमा उखुखेती गर्दा, पेल्दा अत्यन्त झन्झटिलो, श्रम र समयको खर्च बढी भएपछि यहाँका किसान उखुखेतीबाट विमुख हुँदै गएको अवस्थामा गाउँपालिकाले उखु पेल्ने आधुनिक उपकरण, खेतीसम्बन्धी तालिम दिएपछि पुरानै पेसामा फर्कनेको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ। लुङ्सिङका १५ घरपरिवार उखुखेतीमा आबद्ध छन्।

यहाँका किसानले करिब एक सय वर्षदेखि उखुखती गर्दै आएका छन्। खुदो बनाएर आम्दानी लिनु यहाँका किसानको मुख्य पेसा हो। स्थानीय भुवानन्द न्यौपानेले गोरु नारेर उखु पेल्दाश्रम र समयको खर्च हुने भएकाले उखु खेतीतर्फ जागर हराउँदै गएको स्मरण गरे। गाउँपालिकाले उखु पेल्ने मेसिन दिएपछि भने आफूहरूमा उत्साह थपिएको बताए।

'परम्परागत रूपमा उखु पेल्दा दिनैभरी लाग्थ्यो। मेसिनमा भने दिनभरको काम एकै घण्टामै हुने भएको छ', उनले भने, 'गाउँपालिकाले यहाँका किसानलाई उखुखेतीसम्बन्धी तालिमसमेत दिएको छ। यहाँका सबै किसानको मनस्थिति उखुखेती विस्तार गर्दै लैजाने छ।'

बाउबाजेको सिको गर्दै उखुखेती गरिरहेका यहाँका किसान प्रविधिको ज्ञानको अभावमा विस्थापित हुने अवस्थामा पुगेका थिए। 'खेतीलगाउन त्यति गाह्रो छैन। तर रसबाट खुदो बनाउन अत्यन्त मेहनत लाग्छ। ठूला ठूला मुडा, काठ दाउरा जंगलबाट ल्याउन, पकाउन निक्कै गाह्रो छ', न्यौपानेले थपे, 'खुदो बनाउन श्रम बढी खर्च हुने हुँदा युवाको आकर्षण यो पेसातर्फ त्यत्ति देखिँदैन।' 

'गुल्मीको थोर्गाबाट बीउ ल्याएर बाउबाजेले यहाँ उखुखेती सुरु गर्नुभएको हो भन्ने सुन्दै आएका छौँ', उनले भने, 'एक पाथी खुदो उत्पादन गर्न नौ पाथी रस आवश्यक पर्छ। बजारको कुनै समस्या छैन। दुईसय रूपैयाँमा एक माना घरबाटै बिक्री हुन्छ।'

न्यौपानेले दुई रोपनी जमिनमा उखु लगाएका छन्। उनले सिजनअनुसार धान मकै कोदो उत्पादन तथा बाख्रा पालेका छन्। 

यहाँका किसानले खुदो बिक्रीबाट वार्षिक एकदेखि पाँच लाखसम्म कमाइ गर्दै आएका छन्। भुवानन्दले पनि यसवर्ष पाँच सय माना खुदो उत्पादन गरेको सुनाए। खेतीगर्ने आधुनिक प्रविधि, खुदो पकाउने बिजुली मेसिन सरकारबाट पाए आफूहरूले सही सदुपयोग गर्ने उनको भनाइ छ।

किसान रुकमागत न्यौपानेले पनि चार रोपनी जमिनमा उखु खेतीगर्दै आएका छन्। उनले खुदो बिक्रीबाट वार्षिक दुई लाख ५० हजारसम्म आम्दानी गर्ने गरेको सुनाए। रुकमागतले उखु खेतीलाई कहिले काहीँ कीराले सताउने गरेको गुनासो गरे। उनले पनि धान, गहुँ मकै खेतीसँगै बाख्रापालन गरेका छन्।

किसान नन्दलाल न्यौपानेले उखु खेतीबाट राम्रो आम्दानी हुने बताए। 'म जान्ने हुँदादेखि हाम्रोमा उखुखेती थियो। यसैबाट घरखर्च चलेको थियो', उनले भने, 'उखुबाट किसानलाई राम्रो फाइदा हुन्छ।'

उनी बाँझो जग्गामा उखु लगाउन सबैलाई सुझाव पनि दिन्छन्। यसवर्ष करिब १५ हजार लिटर खुदो उत्पादन गर्ने लुङ्सिङवासीको लक्ष्य छ। रासस